تبلیغات
شهید مطهر - قرآن در اندیشه شهید مطهری
تاریخ : شنبه 19 اسفند 1391 | 07:22 ب.ظ | نویسنده : مستور
حجت‌الاسلام نصیری با بیان اینكه شهید مطهری یكی از موثرترین راه‌های مقابله با شبهات را پناه آوردن و بهره جستن از قرآن می‌دانست، اظهار داشت: مطهری قرآن را تمدن‌ساز و استفاده از آن را بهترین راه اصلاح جامعه می‌دانست.
 
قرآن افزون بر شگفت آفرینى در بعد محتوایى بخاطر داشتن برخى دیگر از ویژگى‌ها منحصر به فرد است. یكى از ویژگى‌هاى شگفت قرآن جاذبه و جذابیت آن است. جاذبه قرآن به قدرى دلكش و فریباست كه روح و روان آدمى را نه شیفته بلكه عاشقى بى قرار و واله خود مى‌سازد. هر كس كه چنین جذبه و جاذبه‌اى را تجربه كرده و با تمام وجود و جانش آن را لمس كرده مى‌داند این جذبه چیست ، هر چند قادر به توصیف آن نباشد. استاد مطهری در دوران حیات پرنشیب و فراز خود توفیق بازكاوی و بررسی مسایل دینی در عرصه‌های مختلف اعم از فلسفه ،كلام، فقه، تاریخ و سیره، اخلاق و از جمله مسایل و مباحث قرآنی را پیدا كرد. مباحث قرآنی ایشان عمدتاً در آثار كلامی نظیر كتاب وحی و نبوت، هشت جلد كتاب با عنوان «آشنایی با قرآن» و بخشی از مباحث كتاب «خدمات متقابل ایران و اسلام» انعكاس یافته كه از اشتاق وافر ایشان به مباحث قرآنی حكایت دارد. در همین مورد با حجت الاسلام والمسلمین علی نصیری، از قرآن پژوهان برجسته كشور و مؤلف ده‌ها كتاب و مقاله همچون «رابطه متقابل قرآن وسنت»، «مكتب تفسیری صدرالمتألهین» ترتیب دادیم كه تقدیم می‌شود:
 
* شهید مطهری چه مقدار به قرآن اهمیت داده است؟
اگر بتوانیم آثار شهید مطهری را ناظر به چند حوزه از مطالعات دینی و اسلامی همچون فلسفه، كلام، اخلاق، سیره و... ارزیابی كنیم، قطعاً یكی از این حوزه‌های مورد نظر استاد شهید ، قرآن و مطالعات قرآنی است. به گونه‌ای كه هشت جلد از آثار ایشان تحت عنوان «آشنایی با قرآن» به بررسی و تفسیر سوره‌هایی از قرآن اختصاص یافته است.استاد بر اساس آنچه در این كتاب‌ها آمده حدود بیست سوره از سوره‌های قرآن شامل سوره حمد، آیاتی از سوره انفال، توبه، نور، زخرف، دخان، جاثیه ، فتح، قمر، حدید، حشر، ممتحنه، صف، جمعه، منافقون، تغابن، طلاق، تحریم، ملك و قلم را تفسیر كرده است.
 
بر اساس آنچه در مقدمه جلد چهارم كتاب «آشنایی با قرآن» آمده از مجموع دروس تفسیری استاد شهید مطهری 150 ساعت باقیمانده است و این بخش اندكی از مباحثی است كه ایشان در این زمینه ارائه كرده است.در مقدمه جلد پنجم این كتاب آمده است كه شهید مطهری در طول اقامت خود در تهران تفسیر نیمی از قرآن را برای مخاطبان عام و خاص ارایه كرده بود كه نوارهای بخشی از این جلسات باقی مانده است . بدین جهت در مقدمه این كتاب‌ها پیوسته از خوانندگان خواسته شده كه اگر نواری از آن شهید در دست دارند، در اختیار شورای نظارت بر آثار شهید بگذارند.
 
لذا همان گونه كه در بخشی از مقدمه جلد اول كتاب «آشنایی با قرآن» آمده است، «شناخت قرآن» نامی است كه خود استاد برای آن سلسله سخنرانی‌ها انتخاب كرده بود، بنا بود مدخلی باشد برای یك رشته از بحث‌های عمیق و اساسی عقیدتی، كه عبارت بودند از: خدا در قرآن، قرآن در قرآن، انسان در قرآن، تاریخ در قرآن، شناخت در قرآن و... كه روی هم مجموعه‌ای پر شماره و غنی از معارف و اندیشه‌هایی را كه در این آخرین و كامل‌ترین پیام الاهی مندرج است در بر می‌گرفت. گر چه طرح این كار عظیم در سال‌های بعد و حتی تا دم شهادت توسط این شاگرد راستین مكتب قرآن دنبال شد ، اما دریغ كه استاد مجال نیافت تا كار سترگی را كه آغاز كرده بود به سامانی نیكو رساند.

توفیق تفسیر نیمی از قرآن هر چند برای مخاطبان عام برای اندیش‌ورانی همچون شهید مطهری كه برای دفاع و سنگربانی از مبانی عقیدتی و فكری اسلام لختی نیاسود، توفیقی بزرگ است كه از عشق و دلدادگی وی به قرآن و باورمندی به جایگاه و نقش قرآن در تعالی بخشی به حیات فردی و اجتماعی مردم حكایت دارد.استاد مطهری علاوه بر اینكه آثاری مستقل در زمینه قرآن و تفسیر، در سایر آثار این شهید بویژه آثار كلامی وی همچون كتاب‌های «وحی و نبوت» ، به صورت مكرّر و پیوسته از آیات قرآن برای اثبات مبانی كلامی متقن اسلامی یا نقد تفكرات رقیب استفاده شده است كه همه نشان از حضور پررنگ قرآن در تفكرات و اندیشه‌های ایشان حكایت دارد.ژ
 
* شهید مطهری دراصلاح جامعه و فرد، چگونه از قرآن استفاده كرد؟
در روایات معصومان(ع) بر ضرورت زمان‌شناسی عالمان دین تاكید فراوان شده است. امام صادق(ع) در روایتی معروف فرمود : «العالم بزمانه لا تهجم علیه اللوابس». بر عالم آگاه به زمان حوادث و رخدادها مشتبه نمی‌شود. بی‌گمان هر كس كه با تاریخ تحولات فكری ایران در سال‌های پیش از انقلاب آشنا باشد، با قاطعیت ادعا خواهد كرد كه شهید مطهری از شمار اندك اندیش‌ورانی بود كه با درایت قابل تحسین ، نیازها و ضرورت‌های عصر خود و چگونگی پاسخگویی به این نیازها را می‌شناخت. هجرت از قم به تهران، حضور فعّال و تاثیرگذار در دانشگاه تهران، همراهی در بنیان‌گذاری حسینیه ارشاد، تالیف و آثاری گاه در سطح عموم همچون داستان راستان و نقش آفرینی در انقلاب اسلامی ایران از جمله شواهدی است كه به خوبی مدعا را اثبات می‌كند.رویكرد نسبتاً گسترده شهید مطهری به قرآن حكایت از همین روحیه زمان‌شناسی او دارد. او در آثار خود اذعان می‌كند كه هیچ بیانی و پیامی به مشابه بیان قرآنی برای تأثیرگذاری در روح و روان مخاطبان تاثیرگذار نیست.لذا استفاده ازقرآن را بهترین مورد راه اصلاح جامعه می‌دانست.
 
* چرا شهید مطهری ایده‌ های فلاسفه را بهترین راهكار معرفی نكرد؟
شهید مطهری فلسفه و مباحث فلسفی را خشك، بی‌روح و فاقد قدرت حیات بخشی می‌داند، به عنوان نمونه ایشان در بیان تفاوت تصویری كه فلسفه از خداوند می‌سازد با تصاویری كه قرآن از خداوند ارائه كرده معتقد است كه خدایی كه فلاسفه الهی همچون ارسطو و افلاطون معرفی می كنند یك موجود خشك بی‌روح است.شهید مطهری در همین مورد گفته است كه فلاسفه نهایتا عله العلل را اثبات می‌كنند، از این بیشتر دیگر حرفی ندارند. این درست مثل این است كه یك كسی بیاید قانون جاذبه عمومی را كشف كند كه یك قانونی در دنیا هست به نام جاذبه عمومی. چنین چیزی برای روح بشر جاذبه ندارد؛ یعنی روح خودش را به سوی خودش نمی‌كشد، در روح بشر عشق و طلب به سوی خودش ایجاد نمی‌كند، پرواز ایجاد نمی‌كند.

شهید مطهری در تفسیر قرآن خود گفته است كه خدایی كه انبیاء و قران به بشر معرفی می‌كند جاذبه دارد، جمیل است، زیباست، شایسته است كه محبوب و مطلوب بشر قرار بگیرد، بلكه تنها چیزی كه شایسته است به تمام معنا مطلوب و محبوب بشر قراربگیرد اوست. به گونه‌ای خدا را به انسان می‌شناساند كه در انسان نوعی اشتعال ایجاد می‌شود؛ یعنی انسان برافروخته می‌شود، در او عشق و حركت به سوی آن خدا به وجود می‌آید، شب زنده‌داری‌ها به وجود می‌آورد. به اعتقاد مطهری ارسطو قادر نیست كه خدا را به این شكل به بشر بشناساند، نهایت تصویری كه آن ها می دهند «عله العلل» اس. اما آن خدایی كه ما در قرآن آمده غیر از اینكه عله العلل است به تعبیر قرآن «الاول»؛ یعنی اول مطلق است و همه چیز از آنجا پیدا شده، و نیز «الاخر» است؛ یعنی آن كه باز به تعبیر قرآن همه اشیاء طبعاً به سوی او بازگشت می‌كنند و به سوی او می‌روند و نهایت همه چیز به سوی اوست.
 
* به چه علت شهید مطهری، درس تفسیر قرآن را به صورت مستقل را آغاز كرد؟
ـ اول اینكه مطهری قرآن را تمدن‌ساز می‌دانست، و ثانیا شهید مطهری در سال‌هایی به كار تحقیق، تدریس و تبلیغ مشغول بود كه موج مخافت حكومت وابسته پهلوی با اسلام از یك سو و موج كاذب و پر جاذبه ماركسیسم از سویی دیگر، بنیادهای عقیدتی عموم مردم، و اقشار فرهیخته بویژه دانشگاهیان را در معرض خطر جدی قرار داده بود. خطر ماركسیسم و اندیشه‌های ماركسیستی چنان جدی بود كه باعث گرایش جمعی قابل توجه از جوانان و فرهیختگان آن عصر و شماری از مبارزان به این مكتب الحادی شد. انحراف گروه مجاهدین خلق و پیدایش گروه فرقان زاییده این پدیده بوده است.

حركت سیاسی امام خمینی (ره) با هدف براندازی حكومت پهلوی، و حركت علمی و فكری علامه طباطبایی با تدوین كتاب‌های خاص فلسفی همچون اصول فلسفه و روش رئالیسم و تربیت شاگردان، تلاشی بود كه برای مقابله با این دو جبهه انجام می‌گرفت. در چنین حال و هوایی شهید مطهری بسان سنگربانی خستگی‌ ناپذیر كه در متن این تحولات آن هم در تهران و در دانشگاه حضور داشت ، به خوبی با این آفات و خطرات آگاهی داشت و درست به همین خاطر تمام جد و جهد خود را برای مقابله با آنها به كار گرفت و با بیان و قلم خود با آنها به مبارزه برخاست. و سرانجام در همین راه بدست گروه منحرف فرقان به شهادت رسید.
 
در چنین شرایطی كه توفان‌های سهم آسای دشمنان مغرض و دوستان جاهل، صدمات جبران ناپذیری به پیكره دین و باورهای مردم می‌زد، طبیعی است كه استاد شهید مطهری یكی از موثرترین راه برای مقابله با این خطرات را پناه آوردن و بهره جستن از قرآن و نشر معارف این كتاب نور و هدایت میان عوام و خواص می‌دانسته است. درست به همین خاطر تدریس تفسیر قرآن برای دانشگاهیان و عموم مردم كه در مسجد الجواد(ع) و در منطقه قلهك تهران كه در طی چند سال متوالی در دهه پنجاه شمسی انجام می‌گرفت، در دستور كار شهید مطهری قرار گرفت. و چنان كه اشاره كردیم وی در این مدت توفیق ارائه نیمی از تفسیر قرآن را یافت. و قصد داشت از این مباحث به عنوان مقدمه‌ای برای تدوین یك دوره تفسیر موضوعی جامع بهره گیرد.

بدون تردید
شهید مطهری پس از رها كردن دانشكده الاهیات و برخی از دیگر از اشتغالات و با پدید آمدن فضای بسیار مناسب و مساعد با پیروزی انقلاب اسلامی ، مجالی مناسب یافته بود كه اندیشه‌های قرآنی خود را توسعه و تعمیق بخشد. اما دست ننگین تاریك دلان مانع تحقق این آرمان بلند شد . 



طبقه بندی: استاد مطهری،
برچسب ها: شهید مطهری، قرآن، اصلاح جامعه، تفسیر قرآن، حجت‌الاسلام نصیری،