تبلیغات
شهید مطهر - آسیب شناسى اقتصادى انقلاب اسلامى از دیدگاه استاد شهید مرتضى مطهرى
فقر اقتصادی و عدم توجه به اقشار محروم از جمله عوامل سیاسی اجتماعی و فرهنگی و فروپاشی حكومتهاست هنگامی كه دنیاگرایی در میان حاكمان رواج یابد و به دنبال جمع كردن ثروت و كاخ نشینی بر آیند و گرفتار اسراف شوند روحیه گریز از فقرا و اقشار ضعیف و آسیب پذیر در آنان تقویت می شود كه همین امر زمینه براندازی و زوال حكومت را به وجود خواهد آورد فقر و تهیدستی مردم نقش بسیار مهمی در بریدن آنان از حكومت دارد و باعث می شود حكام و سردمداران از چشم مردم بیفتند و نفرت آنان را در دل خود بكارند.

تا به اقتضای زمان مناسب از خود آشكار نموده و بروز دهند لذا حكومت باید با اقدامات مناسب و برنامه ریزی كوتاه مدت و دراز مدت
اجازه ندهد از این زاویه رابطه اش با مردم خدشه دار گردد اسلام به عنوان یك دین جامع نگر به نیازمندیهای مادی ومعنوی انسان توجه دارد حمایت از محرومان و مبارزه با اختلاف طبقاتی در راس برنامه های اجتماعی و اقتصادی آن قرار دارد از جمله وظایف حكومت اسلامی و موارد مصرف بیت المال مسلمین حمایت مالی مستمر از فقرا و مساكین و به طور كلی كلیه كسانی است كه به هردلیل از تامین معاش و زندگی شایسته بازمانده اند از آنجا كه اقتصاد در اسلام وسیله است و از وسیله انتظاری جز كارایی بهتر در راه وصول به هدف نمی توان داشت لذا اهداف برنامه های اقتصادی اسلام چیزی جز فراهم كردن زمینه مناسب برای بروز خلاقیت ها و شكوفایی استعدادهای انسانی نیست به همین جهت تامین امكانات مساوی و ایجاد كار برای همه افراد و رفع نیازهای ضروری جهت استمرار حركت تكاملی برعهده حكومت اسلامی است در نتیجه اقتصاد در خدمت انسان است نه انسان در خدمت تولید و اقتصاد. بنابر این در كنار برآورده ساختن نیازهای مادی انسان، جریان رشد و تامین استقلال اقتصادی جامعه و نفی هرگونه وابستگی و اسارت اقتصادی ریشه كن كردن فقر و محرومیت از مهمترین اهداف اقتصاد اسلام است.

آثار فقر اقتصادی در جامعه
آثار منفی فقر اقتصادی در جامعه عبارتند از:
1- فقر اقتصادی عامل نارضایتی همگانی است كه نهایتا نابودی حكومت و جامعه را در پی دارد لذا حضرت علی (ع) در یك تقسیم بندی كلی جامعه را به دو گروه خاص و عام تقسیم می كند و در نامه اش به استاندار خود مالك اشتر از او می خواهد كه خشنودی عامه را سرلوحه اداره جامعه قرار دهد نه رضایت خواص و افراد متمكن را زیرا ناراحتی خواص مشكل حادی نمی آفریند و اگر هم مشكل آفرین باشد قابل حل خواهد بود ولی نارضایتی عامه مردم با رضایت خاص از حكومت قابل حل نیست.

2- فقر اقتصادی عامل گریز از دین و تشویق اندیشه وبدبینی در جامعه است لذا امام علی (ع) در توصیه به فرزندش از او می خواهد كه از فقر به خدا پناه ببرد.فقر اقتصادی بلای دین و موجب رشد بزهكاری ها و ناهنجاری های اخلاقی درجامعه بدبینی، سوءظن، حسادت، بغض و كینه، دزدی، چپاول، ناامنی و... شمرده می شود اساسا عامل پریشانی اذهان و اضطراب جامعه است لذا اگر هر حكومت و یا جامعه ای بخواهد از مسائل یاد شده رهایی پیدا كند باید معضل فقر اقتصادی را حل كند وقتی كه دین و ایمان و كمالات معنوی در انسان افول كند اصول اخلاقی و ارزشهای انسانی در او كم رنگ رو كج روی. كج اندیشی در او راه می یابد.در این میان با عقلی سرگردان چگونه می توان مسائل ومشكلات فردی و اجتماعی را حل و راههای رشد و توسعه را طی كرد؟ سرانجام با بودن عداوت و دشمنی در بین مردم آسایش و امنیت از جامعه رخت برمی بندد و رفته رفته جامعه در جهل و عقب ماندگی غوطه ور می گردد.

3- فقر اقتصادی آفتی است كه عقیده، ایمان، اخلاق، رفتار، فكر و اندیشه را در حوزه های فردی و اجتماعی تحت تاثیر قرار می دهد و مسیر حركت جامعه را از اعتدال خارج می كند. انسان فقیر به دلیل فقر و محرومیت به خصوص اگر در كنار او ثروتهای زیادی انباشته شده باشد به عدالت الهی شك می كند و به تدریج پایه های اعتقادی و اخلاقی او سست می گردد.

4- با گسترش دامنه فقر اقتصادی در جامعه پشتوانه های دفاعی حكومت ضعیف می شود لذا تاكید امام علی (ع) بررسیدگی به امور معیشتی عموم مردم و توجه حكومت به آنان است نه خواص كه در پیشامدهای سخت روزگاری كم صبرترین افراد هستند توده مردم ستون دین و جمعیت آماده دفاع بر ضد دشمنان هستند لذا توصیه حضرت علی (ع) توجه به لایه های زیرین جامعه از جمله نیازمندان و مسكینان و كمك به آنان است.

5- فقر اقتصادی عامل ناامنی اجتماعی است مطالعات مختلف نشان می دهد كه بسیاری از بحرانهای اجتماعی ومفاسد و ناامنی ها نتیجه فقر اقتصادی است كه به صورت نهان یا آشكار در جوامع وجود دارد.

6- ضعف نهاد اقتصادی باعث آسیب پذیر شدن نظام می شود.نظام مطلوب نظامی است كه نهادهای اجتماعی را با وضع اعتدال به سلامت برساند اگر یك نظام نتواند نهادهای اجتماعی را در حد اعتدال و سلامت نگه دارد آفت زده می شود و پایه های آن نظام را سست می كند یكی از این نهادها نهاد اقتصادی می باشد یكی از اهداف مهم این نهادها تامین معیشت مردم است اگر نظامی بتواند اعتدال در این سازمان پدید آورد و عملكرد مطلوبی را ارائه دهد مردم از این نظام رضایت خواهند داشت و جای حاضر خواهند شد تا برای دوام آن سختی ها را نیز تحمل نمایند اما اگر مجموعه دستگاههای اقتصادی كشور نتوانند نیازهای مردم را تامین نمایند. و روز به روز گرانی تورم بیكاری و سایر مظاهر بی اعتدالی در نظام اقتصادی افزایش باید به طور طبیعی مردم از این نظام ناراضی خواهندشد. زیرا نخستین نیازی كه هر جامعه احساس می كند نیازهای مادی است درصورت عدم تامین این نیازها درنتیجه ایجاد نارضایتی میان مردم و دولت شكننده خواهدشد و به اصل نظام ضربه وارد خواهدشد. یكی از نقطه های آسیب پذیری جامعه نهاد اقتصادی است.

با این مقدمه مهمترین آسیب اقتصادی انقلاب اسلامی ایران از دیدگاه استاد شهید مرتضی مطهری عبارتنداز:


1-عدم امنیت اقتصادی
یكی از اهداف حكومت دینی اصلاح روابط طبقات مختلف جامعه است حكومت با طرفداری از مظلوم به احقاق حق وی از ظالم در هر مقام و منصبی كه باشد می پردازد و امنیت جامعه را به نحوی تنظیم می كند كه طبقات مختلف جامعه به یك دیگر تعدی نكنند البته این امنیت دوطرفه است یعنی از سویی باید سرمایه های مردم از امنیت كامل برخوردار باشد و كسی به آن تعدی نكند و از سوی دیگر در صورت تعدی شخص متمول به حقوق ضعیف حكومت موظف به دفاع از اوست. شهید مطهری درباره حفظ امنیت سرمایه و اجتماع می گوید: حضرت علی(ع) در آن فرمانی كه به مالك اشتر نوشته است جمله ای دارد كه عین آن در اصول كافی هم هست به او می گوید مالك تو باید به گونه ای حكومت بكنی كه مردم ترا به معنای واقعی تامین كننده امنیتشان و نگهداری هستی و مالشان و دوست عزیز خودشان بدانند و درباره تامین امنیت قضایی برای تمامی طبقات به ویژه قشر آسیب پذیر و ضعیف آورده است كه حضرت امیرالمؤمنین(ع) می فرماید كه من این جمله را نه یك بار بلكه مكرر از پیغمبر خدا شنیدم كه فرمودند:

«كه جامعه ای به مقام قداست نمی رسد مگر این كه آن وقت كه وضع به این منوال باشد كه ضعیف حقش را از قوی بگیرد بدون لكنت درآن وقتی كه ضعیف درمقابل قوی می ایستد لكنتی در بیانش وجود نداشته باشد این شامل دو مطلب است یك اینكه مردم به طور كلی روحیه ضعیف و زبونی را از خود دور كنند و درمقابل قوی هر اندازه هم قوی باشد بایستد لكنت به زبانشان نیفتد ترسی نداشته باشند كه ترس از جنود شیطان است و دیگر اینكه در نظامات اجتماعی باید طوری باشد كه در مقابل قانون قوی و ضعیفی وجود نداشته باشد.

2- شكاف طبقاتی
استاد شهید مطهری در جای دیگر به دفاع از حقوق مظلوم و از بین بردن فاصله طبقاتی را هدف حكومت علی(ع) ذكر می كند حضرت علی(ع) از آن جهت خلافت را به عهده گرفت كه جامعه به ظلم و مظلوم و مرفه و محروم تقسیم شده بود.حكومت اسلامی مبتنی بر جهت دهی حركت جامعه در مسیر الهی است لذا اهداف حكومت اسلامی ناظر برجریان بخشی اهداف الهی درعرصه های مختلف نظام اجتماعی است اختلاف طبقاتی و شكاف میان توانگر و تهیدستان یكی از خطرهای تهدیدكننده پایداری نظامها می باشد. برخی از دانشمندان اعتقاد دارند كه شرط لازم و اساسی وجود یك نظام مردم سالار و دارای پایگاه اجتماعی مستحكم وجود اقتصاد شكوفاست. اقتصادی كه در آن اكثر قریب به اتفاق جامعه از رفاه نسبی بهره ببرند ومعتقد باشند كه اقتصاد اساسا با ثبات است به عبارت دیگر این گروه از اندیشمندان بر این باور هستند كه نه تنها بهبود اقتصاد شهروندان مهم است بلكه اطمینان آنها از اینكه پایگاه اقتصادی خود را از دست نخواهد داد یا تغییرات ناگهانی اقتصادی بر آن تاثیر نخواهدگذاشت نیز دارای اهمیت است.

برخی عوامل به وجود آورنده یا تشدیدكننده شكافهای طبقاتی عبارتند از:

1- توزیع نابرابر ثروت در سطح شهروندان- تمركز و تكاثر از سویی و فقر و مسكنت از سوی دیگر
2- توزیع نابرابر امكانات و درآمدها در سطح مناطق جغرافیایی تبعیض بین مناطق و عدم رشد متناوب و هماهنگ مناطق مختلف
3- انحصارات اقتصادی و عدم رونق تعاونیها
4- خصوصی سازی بی برنامه و بدون نظرات و كنترل
5- نظام مالیاتی ناكارآمد و توان فرار سرمایه داران از دادن مالیات
6- سوءاستفاده از اموال عمومی و دولتی و موارد دیگر ذكر شده در سال 49 قانون اساسی
7- نظام غیرعادلانه حقوق و دستمزد و دستمزدهای كلان عده ای محدود و دستمزدهای نامتناسب اكثریت
8- فاصله گرفتن مسئولان از مردم به جهت سطح زندگی و اینكه خاستگاه مسئولان اقشار متوسط و پایین جامعه نباشد كه با درد و رنج آنان آشنا باشند و یا اینكه تغییر موضع و جایگاه طبقاتی بدهند.
9- اشرافی گری مسئولان و تسری آن در بین مردم
10- عدم شایسته سالاری در تصدی مسئولیتها اعمال باند بازی تبارگماری و خانواده سالاری و تمركز مسئولیت در دست عده ای معدود و عدم چرخش نخبگان و مدیران ضمن دامن زدن به فساد اداری باعث سرخوردگی مردم به ویژه جوانان شایسته می شود.

3- وابستگی اقتصادی
از آنجایی كه وابستگی اقتصادی در آسیب انقلاب اسلامی می تواند تاثیر جدی داشته باشد بنابراین هم حضرت امام خمینی بنیانگذار انقلاب اسلامی ایران و هم حضرت آیت الله خامنه ای رهبر معظم انقلاب و هم استاد شهید مرتضی مطهری بر این امر تاكید فراوان داشته لذا شهید مطهری در این زمینه می فرمایند:

«همانطور كه درباره یك فرد مسئله استقلال و عدم استقلال مطرح است درباره جامعه و كشور نیز به طریق اولی چنین مسئله ای مطرح است در زمان ما مسئله بردگی مسئله ارباب رعیتی دیگر به شكل قدیم مطرح نیست اما در سطح كشور ما روابط آقایی و بندگی به شدت رواج دارد نگاهی به نقشه سیاسی جهان نشان می دهد كه پاره ای از كشورها آقا هستند و در مقابل كشورهایی هم قرار دارند كه اسماً مستقل هستند اما عملا تحت سیطره كشورهای دسته اول قرار دارند. در زمینه استقلال اقتصادی هم شاهد بودیم كه اینها كشاورزی و دامداری خود را تقلیل داده تا گندم و شكر و گوشت و... را از خارج وارد كند محكوم بود كه صنایع مونتاژ و مصرف كننده طفیلی غرب را داشته باشد در زمینه مواد غذایی بنا به اعتراف روزنامه های خود رژیم حتی نود و پنج درصد احتیاجات كشور از خارج وارد می شد و در هیچ موردی نبود كه ما بتوانیم به خود اتكاء كنیم آنچه كه ما در سابق دچارش بودیم نوعی اسارت و بندگی بود نه تنها در مسائل اقتصادی ما را وابسته كرده بودند بلكه در سایر زمینه ها آنها بودند كه برای ما تعیین تكلیف می كردند لذا حضرت امام خمینی در همان اوایل اقامتشان در پاریس مكرر در اعلامیه ها كه به ایران می فرستادند مردم را تشویق به كشاورزی و به خصوص كشت گندم می كردند.
جمع بندی:
با توجه به این كه انقلاب اسلامی در مرحله سازندگی قرار دارد و اقتصاد و زندگی مادی دارای اهمیت زیادی می باشد حضرت امام خمینی سه نگرانی د رحوزه اقتصاد داشت یكی توجه به اقتصاد و توسعه طلبی به سودمداری و دنیاگرایی تبدیل شود دوم اینكه برای رسیدن به توسعه اقتصادی به بیگانه وابسته بشویم و سوم آنكه توسعه منجر به طبقاتی شدن جامعه منجر گردد بنابراین مهمترین آسیب های اقتصادی از دیدگاه حضرت امام خمینی عبارتند از:

1-وابستگی اقتصادی عمده ترین عامل شكست انقلاب وابستگی به بیگانگان می دانند
2-بیكاری و كم كاری كه باعث اجحاف به مردم شود ممكن است باعث قهر و غضب خداوند شود
3-رفاه طلبی و رفاه زدگی كه دارای آثار سوئی در جامعه می باشد مانند تقدم رفاه بر اصول اسلامی و انقلاب وتقدم رفاه طلبی بر مسئولیت های دینی و اخلاقی و وابستگی به قدرت های بزرگ

4-عدم رسیدگی به فقرا و اقشار كم درآمد
و از دیدگاه مقام معظم رهبری:
در توسعه اقتصادی نباید تقلید كوركورانه از مدل های توسعه وارداتی كرد توسعه باید درونی و براساس نیازمندی های جامعه باشد نه براساس نیاز و خواست قدرت های بزرگ و باید توسعه اقتصادی همراه با عدالت باشد بدون عدالت توسعه نه تنها برای جامعه مفید نخواهد بود، بلكه برای جامعه مضر هم می باشد.بیكاری و گرانی مشكل اساسی مردم است كه باید دولت برای حل مشكل برنامه كوتاه مدت و بلندمدت داشته باشد و همینطور تعطیلات طولانی و بی دلیل و بی منطق در اول سال كه برای جامعه بسیار مضر است و از آسیب های مهم مفاسد اقتصادی و رانت خواری كه در جامعه آثار سوء فراوانی دارد. ازجمله اینكه باعث فقیر شدن فقرا وگسترش فساد در سطح جامعه می گردد و عدم اجرای عدالت اقتصادی كه رسیدن به آن بزرگترین مسئولیت است و در نهایتاً تكاثر و تجمل گرایی و روحیه اشرافی گری داشتن برای انقلاب اسلامی از خطرات جدی می باشد.

اما ازنظر شهید مطهری فقر اقتصادی عامل نارضایتی مردم می شود كه در نهایت نابودی حكومت و جامعه را درپی دارد و باعث ازبین رفتن عقیده و ایمان و اخلاق و رفتار و فكر و اندیشه در حوزه های فرد و اجتماعی می شود و عدم امنیت اقتصادی و سرمایه گذاری در جامعه و شكاف طبقاتی از آسیب های مهم انقلاب می باشد اما عواملی كه شكاف طبقاتی را وجود یا شدت می دهند ازجمله خصوصی سازی بدون برنامه و بدون كنترل و رانت خواری و سوءاستفاده از اموال عمومی و دولتی و توزیع نابرابری ثروت و امكانات در سطح مناطق جغرافیایی و وابستگی را می توان نام برد. 

مهدی حیدری كبیری



طبقه بندی: مقالات،
برچسب ها: شهید مطهری، آسیب شناسى اقتصادى انقلاب اسلامى، شكاف طبقاتی،