تبلیغات
شهید مطهر - راههاى خود سازى از دیدگاه فلاسفه
راههاى خود سازى از دیدگاه فلاسفه
ابن عباس مى گفت در محضر پیغمبر بودیم پرسیدند بهترین همنشینان كیست ؟ حضرت فرمود :

من ذكركم بالله رویته , و زادكم فى علمكم منطقه , و ذكركم بالاخرة عمله (1) .
آنكس كه دیدنش شما را به یاد خدا بیندازد و گفتارش بر دانشتان بیفزاید و رفتارش شما را به یاد آخرت و قیامت بیندازد.

بشر به اكسیر محبت نیكان و پاكان سخت نیازمند است كه محبت بورزد و محبت پاكان او را با آنها همرنگ و همشكل قرار دهد . براى اصلاح اخلاق و تهذیب نفس طرق مختلفى پیشنهاد شده و مشربهاى گوناگونى پدید آمده است . از جمله مشرب سقراطى است . طبق این مشرب انسان باید خود را از راه عقل و تدبیر اصلاح كند . آدمى اول باید به فوائد تزكیه و مضرات آشفتگى اخلاق ایمان كامل پیدا كند و سپس با ابزار دستى عقل یك یك صفات مذموم را پیدا كند - مثل كسى كه مى خواهد موها را تك تك از داخل بینى بچیند , یا مثل كشاورزى كه از لابلاى زراعت با دست خود یك یك علفهاى هرزه را بكند , یا مثل كسى كه مى خواهد گندم را با دست خود از ریگ و كلوخ پاك كند - و آنگاه آنها را از خرمن هستیش پاك كند . طبق این روش باید با صبر و حوصله و دقت و حساب و اندیشه , تدریجا مفاسد اخلاقى را زایل كرد و غشها را از طلاى وجود پاك كرد و شاید بتوان گفت كه براى عقل امكان پذیر نیست كه از عهده برآید .

فیلسوفان , اصلاح اخلاق را از فكر و حساب مى خواهند , مثلا مى گویند : عفت و قناعت باعث عزت و شخصیت انسان است در نظر مردم , و طمع و آز موجب ذلت و پستى است . یا مى گویند علم موجب قدرت و توانائى است , علم چنین است و علم چنان , (( خاتم ملك سلیمان است علم )) , علم چراغى است فرا راه انسان كه راه را از چاه روشن مى كند . و یا مى گویند حسد و بدخواهى بیمارى روحى است , از نظ ر اجتماعى عواقب سوئى را دنبال خواهد داشت و از این قبیل سخنان . شك نیست كه این راه , راه صحیحى است و این وسیله , وسیله خوبى است , اما سخن در میزان ارزش این وسیله خوبى است با مقایسه با یك وسیله دیگر . همچنان كه اتومبیل مثلا وسیله خوبى است , اما در مقام مقایسه با هواپیما مثلا باید دید ارزش این وسیله در چه حد است .

ما قبلا درباره ارزش راه عقل از نظر راهنمائى , یعنى از این نظر كه چه اندازه استدلالات به اصطلاح عقلى در مسائل اخلاقى واقع نما است و صحیح است و مطابق است و خطا و اشتباه نیست , بحثى نداریم , همین قدر مى گوئیم كه مكاتب فلسفى اخلاقى و تربیتى لا تعد و لا تحصى است و هنوز این مسائل از نظر استدلالى از حدود بحث و اختلاف و تجاوز نكرده است , و باز مى دانیم كه اهل عرفان به طور كلى مى گویند :

پاى استدلالیان چوبین بود
پاى چوبین سخت بى تمكین بود


بحث ما فعلا در این جهت نیست , بلكه در اینست كه میزان برد این وسائل چقدر است ؟
اهل عرفان و سیر و سلوك به جاى پویش راه عقل و استدلال , راه محبت و ارادت را پیشنهاد مى كنند . مى گویند كاملى را پیدا كن و رشته محبت و ارادت او را به گردن دل بیاویز كه از راه عقل و استدلال , هم بى خطرتر است و هم سریعتر . در مقام مقایسه , این دو وسیله مانند وسائل دستى قدیم و وسائل ماشینى مى باشند . تأثیر نیروى محبت و ارادت در زایل كردن رذائل اخلاقى از دل از قبیل تأثیر مواد شیمیائى بر روى فلزات است . مثلا یك كلیشه ساز با تیزاب اطراف حروف را از بین مى برد نه با ناخن و یا سر چاقو و یا چیزى از این قبیل . اما تأثیر نیروى عقل در اصلاح مفاسد اخلاقى مانند كار كسى است كه بخواهد ذرات آهن را از خاك با دست جدا كند , چقدر رنج و زحمت دارد ؟ اگر یك آهن رباى قوى در دست داشته باشد ممكن است با یك گردش همه آنها را جدا كند . نیروى ارادت و محبت مانند آهن ربا صفات رذیله را جمع مى كند و دور مى ریزد . به عقیده اهل عرفان , محبت و ارادت پاكان و كملین همچون دستگاه خودكارى , خودبخود رذائل را جمع مى كند و بیرون مى ریزد . حالت مجذوبیت اگر بجا بیفتد از بهترین حالات است و اینست كه تصفیه گر و نبوغ بخش است .

آرى آنانكه این راه را رفته اند , اصلاح اخلاق را از نیروى محبت مى خواهند و به قدرت عشق و ارادت تكیه مى كنند . تجربه نشان داده است كه آن اندازه كه مصاحبت نیكان و ارادت و محبت آنان در روح مؤثر افتاده است خواند صدها جلد كتاب اخلاقى مؤثر نبوده است .

پی نوشت:

*جاذبه و دافعه امام علی علیه السلام
1 - بحار الانوار , ج 15 , كتاب العشرة , ص 51 , طبع قدیم .